NIP

Wet zorg en dwang en gedwongen zorg

Per 1 januari 2020 is de Wet zorg en dwang (Wzd) in werking getreden. Ook gz-psychologen en orthopedagoog-generalisten kunnen de functie van Wzd functionaris vervullen. Dit betekent dat ook gedragsdeskundigen, net als de arts, eindverantwoordelijk kunnen zijn voor toepassen van onvrijwillige zorg in het kader van de WzdHet NIP is voor en achter de schermen druk bezig om de belangen van cliënten en psychologen te behartigen. In dit themadossier vind je de laatste stand van zaken lees je waar je als psycholoog rekening mee moet houden.

Actueel

Voor de cliënt heeft gedwongen zorg zeer grote impact. Het is een uiterst middel en kan alleen met de grootst mogelijke zorgvuldigheid worden uitgevoerd. Psychologen kunnen een belangrijke rol spelen en gedwongen zorg – door vroegtijdige signalering – waar mogelijk voorkomen. Gedwongen zorg is een thema dat met veel zorg geregeld moet worden, ter bescherming van de cliënt én de hulpverlener. In dit themadossier lees je meer over hoe het NIP zich hier sterk voor maakt en wat jij als psycholoog kan doen.

  • Lees meer op het informatiepunt van VWS: dwangindezorg.nl
  • Ervaar je knelpunten of heb je een vraag over de (implementatie van de) Wet zorg en dwang of gedwongen zorg? Mail naar jorien.demoor@psynip.nl (beleidsmedewerker NIP).

Gedwongen zorg

De wet Bijzondere Opneming Psychiatrische Ziekenhuizen (BOPZ) is opgevolgd door drie nieuwe wetten:

  • De Wet verplichte ggz (wvggz) voor psychiatrische cliënten.
  • De Wet zorg en dwang (wzd) voor mensen met een verstandelijke beperking en psychogeriatrische patiënten.
  • De Wet forensische zorg (wfz) voor mensen in het forensische circuit.

De wetten zijn op elkaar afgestemd. De wetgeving is gericht op gedwongen opname en klassieke vrijheidsbeperkingen, zoals fixatie en separatie. En op andere vormen van verplichte zorg, zoals verzorging, bescherming, extramurale begeleiding en therapeutische maatregelen. Verplichte zorg kan een combinatie zijn van zorg, begeleiding en beveiliging en kan ook buiten de instelling worden toegepast.

Wet zorg en dwang

Vanaf 2020 geldt de Wet verplichte ggz in de psychiatrie en de Wet zorg en dwang voor mensen met een verstandelijke beperking en mensen met een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie). Wij behartigen rond de implementatie van deze wetten zowel voor als achter de schermen de belangen van cliënten en psychologen.

Nationale beeldbank

Wat doet het NIP?

Wij zijn als belangenbehartiger van de psycholoog actief betrokken bij diverse beleidsontwikkelingen rond het onderwerp dwang. De inzet is om de rol van de psycholoog goed voor het voetlicht te brengen en waar mogelijk in wet- en regelgeving te borgen.

Ook zijn wij betrokken bij de totstandkoming van diverse ‘Handreikingen in het kader van de Wzd’. Er is een ‘Taskforce Wzd’ opgericht waar leden van de secties Zmvb, Jeugd en Ouderenpsychologie aan deelnemen.

 

Wat kan jij als psycholoog betekenen bij (het voorkomen van) de toepassing van dwang?

De expertise van psychologen zit onder meer in het observeren en analyseren van gedrag. De signalen die voorafgaan aan gedrag dat (dreigende) schade veroorzaakt bij de cliënt of zijn omgeving, zijn soms subtiel. Een psycholoog kan deze verhelderen en bespreekbaar maken. Vervolgens kunnen psychologen handelingsalternatieven aanreiken voor de cliënt zelf of voor zijn omgeving. Doel is escalatie gedwongen zorg te voorkomen.

 

Ben jij nieuw in de Wzd?

De Wzd introduceert nieuwe functies en functiebenamingen, zoals dezorgverantwoordelijke en de Wzd-functionaris en voorziet in een regeling ten aanzien van de besluitvorming over onvrijwillige zorg. De Wzd is ook van toepassing op cliënten die niet gedwongen zijn opgenomen. Daarbij kan het zowel gaan om cliënten die vrijwillig zijn opgenomen als om cliënten die thuis wonen.

De regels uit de Wzd over onvrijwillige zorg zijn soms ook van toepassing op vrijwillige zorg. Dit is het geval als de cliënt wilsonbekwaam is en het specifiek in de wet genoemde vormen van zorg betreft, zoals beperking van de bewegingsvrijheid. Denk bijvoorbeeld aan een verbod om alleen naar buiten te gaan. De cliënt mag dan alleen onder begeleiding over het terrein van de instelling lopen. Of een verbod om alleen van de afdeling af te gaan.

De Wzd is van toepassing op:

  • Cliënten met een indicatie voor langdurige zorg met als grondslag een psychogeriatrische stoornis of verstandelijke beperking, ongeacht of zij zijn opgenomen of thuis wonen.
  • Cliënten die geen indicatie hebben voor langdurige zorg maar, vanwege hun psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking, zijn aangewezen op zorg.

De Wzd geldt niet voor cliënten met een verstandelijke beperking of dementie die verblijven in een justitiële jeugdinrichting, penitentiaire inrichting (gevangenis of huis van bewaring) of tbs-inrichting.

Steffie legt uit

In de online leermodule hoewerktzorgendwang.nl legt Steffie op eenvoudige, heldere wijze en in begrijpelijke taal uit wat de Wet zorg en dwang betekent.

Begrippen

Onder onvrijwillige zorg verstaat de Wzd ‘zorg waarmee de cliënt of zijn vertegenwoordiger niet instemt’ en ‘zorg waarmee de vertegenwoordiger heeft ingestemd maar waartegen de cliënt zich verzet’. De Wzd onderscheidt negen categorieën van onvrijwillige zorg.

Onvrijwillige zorg kan alleen verleend worden als dat noodzakelijk is om ‘ernstig nadeel’ te voorkomen. De Wzd omschrijft ernstig nadeel als ‘het bestaan van of het ernstig risico op’.

Het stappenplan regelt welke deskundigen de zorgverantwoordelijke moet betrekken bij het besluit om onvrijwillige zorg in het zorgplan op te nemen en bij besluiten tot verlenging van de periode waarin onvrijwillige zorg verleend kan worden.

  • Bovengenoemde begrippen worden uitgewerkt op dwangindezorg.nl (Rijksoverheid). Ook vind je op deze website praktische lijstjes (zoals een ‘was/wordt-lijst’) en brochures met betrekking tot  de Wet zorg en dwang (bijvoorbeeld ten aanzien van de (voorlopige) rechterlijke machtiging en IBS).
  • Vilans – kennisorganisatie voor Langdurige Zorg – biedt informatie over domotica en onvrijwillige zorg of een ‘Alternatievenbundel vrijheidsbeperking’ ten behoeve van de alternatieven-analyse voor de gedwongen zorg.

Toetsingskader terugdringen separeren en afzonderen definitief

voor gzz instellingen en algemene ziekenhuizen (afdeling psychiatrie)

Verschillende partijen, waaronder het NIP, hebben meegewerkt aan de ontwikkeling van een Toetsingskader Terugdringen separeren en afzonderen 2016 (pdf). Daarin worden minimumnormen geformuleerd voor het terugdringen van dwangtoepassingen. Sleutelwoorden zijn preventie en een cliëntgerichte cultuur waarbij gewerkt wordt volgens de herstelgerichte behandelvisie. Als norm wordt gesteld dat bij separatie langer dan een week er consultatie wordt ingeroepen van een onafhankelijke psychiater.

Het Wegingskader Cliëntperspectief in de langdurige zorg

In de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, mensen met dementie of een andere hersenaandoening is het niet altijd makkelijk om te bepalen welke zorg je moet geven. De online gesprekstool het Wegingskader Cliëntperspectief ondersteunt zorgprofessionals in het cliëntperspectief expliciet mee te wegen in de besluitvorming over het inzetten van (onvrijwillige) zorg. Dit gebeurt in het verlengde van de Wzd-besluitvormingsprocedure.

Deze tool is een initiatief van de Academische Werkplaats Leven met een verstandelijke beperking (AWVB, Tranzo, Tilburg University) en het Universitair Netwerk Ouderenzorg VUmc (Amsterdam; gericht op psychogeriatrische cliënten).

De rol van de cliëntenvertrouwenspersoon, CIZ en de IGJ

Wie is de cliëntenvertrouwenspersoon?

De wet bepaalt dat de cliënt recht heeft op steun en bijstand door een cliëntenvertrouwenspersoon. Deze is onafhankelijk van de zorgaanbieder, de Wzd-functionaris, de zorgverantwoordelijke en het CIZ. De cliëntenvertrouwenspersoon heeft aantoonbare ervaring met de specifieke zorgbehoeften van cliënten met een verstandelijke beperking of dementie en met het herkennen van hun problemen. Ook kent hij de rechten van cliënten die tegen hun wil zorg krijgen. Lees meer hierover op dwangindezorg.nl.

Het CIZ

Binnen de Wzd heeft het CIZ taken met betrekking tot opname en verblijf. Het CIZ onderzoekt bij een aanvraag voor opname en verblijf, net als bij de Wet Bopz, eerst of er bij de cliënt sprake is van ernstig nadeel (of een aanzienlijk risico hierop) als gevolg van een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap. De Wzd artikel 21-toets is niet helemaal hetzelfde als de Bopz artikel 60-toets.

Zorgaanbieders moeten onvrijwillige zorg opnemen in het zorgplan en een stappenplan doorlopen. Het CIZ beoordeelt of er geen minder ingrijpende maatregelen mogelijk zijn en of opname noodzakelijk en geschikt is om ernstig nadeel te voorkomen. Het CIZ geeft een besluit tot opname en verblijf af (Wzd artikel 21) als de cliënt tijdens een gesprek geen blijk geeft van de nodige bereidheid tot (voortzetting van) opname en verblijf in een accommodatie, maar zich daartegen ook niet verzet.

Binnen de Wzd heeft het CIZ een aantal taken. Deze taken bestaan voor een groot deel uit het indienen van verzoekschriften bij de rechtbank voor (voorwaardelijke) rechterlijke machtigingen en inbewaringstellingen.

Het CIZ zorgt hierbij voor de inbreng van zorginhoudelijke kennis en medische expertise zodat er samen met de partners voor gezorgd kan worden dat de cliënt zo snel mogelijk de juiste zorg kan ontvangen. Om deze taken uit te voeren, gaat het CIZ nauw samenwerken met nieuwe partners zoals het Openbaar Ministerie, officieren van justitie, burgemeesters en de Rechtspraak.

De Inspectie

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op de kwaliteit en de veiligheid van zorg. In dat kader houdt zij vanaf 2020 ook toezicht op de Wzd. De IGJ richt haar toezicht op de belangrijkste uitgangspunten en randvoorwaarden voor verantwoorde verplichte/onvrijwillige zorg:

  • Voordat verplichte of onvrijwillige zorg wordt ingezet, moet een zorgaanbieder (onder de Wzd aan de hand van een stappenplan) de situatie van een cliënt analyseren. Is er misschien een vrijwillig of een minder ingrijpend alternatief?
  • Dwang moet zoveel mogelijk voorkomen worden; als het niet anders kan dan moet dwang zorgvuldig toegepast worden;
  • De juiste zorg op de juiste plaats leveren;
  • Voldoende en deskundig personeel inzetten;
  • Aandacht voor de belangen van de rechtspositie van de cliënt en diens familie en naasten.

Lees meer over het toezicht op IGJ.nl

Besluit gelijkgestelde aandoeningen

De volgende aandoeningen en ziekten worden gelijkgesteld met een psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap waardoor ze onder de werkingssfeer van de Wet zorg en dwang vallen:

  • Het syndroom van Korsakov, indien dit syndroom bij de cliënt zich uit als een neurocognitieve stoornis met daaruit voortkomende significante beperkingen overeenkomstig die van een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap;
  • De ziekte van Huntington, indien deze ziekte bij de cliënt zich uit als een neurocognitieve stoornis met daaruit voortkomende significante beperkingen overeenkomstig die van een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap;
  • Niet-aangeboren hersenletsel (NAH), indien dit letsel bij de cliënt een neurocognitieve stoornis veroorzaakt met daaruit voortkomende significante beperkingen overeenkomstig die van een psychogeriatrische aandoening of een verstandelijke handicap.

Om zorg op maat te kunnen bieden, wijst dit besluit niet alle personen aan met het genoemde syndroom, maar bepaalde verschijningsvormen die ook daadwerkelijk te maken hebben met gedragsproblemen en regieverlies zoals deze voorkomen bij dementie of een verstandelijke handicap. Zolang dergelijke verschijningsvormen zich niet vertonen, vallen de desbetreffende personen in principe onder de Wvggz.

Met deze werkwijze is de verwachting dat beter wordt aangesloten bij de actuele zorgbehoeften van deze personen zodat steeds het meest passende wettelijk regime op hen van toepassing is voor wat betreft de toepassing van gedwongen zorg.

Lees meer op dwangindezorg.nl of zie het Besluit in het Staatsblad

Kennisdeling: denk mee!

Wij ontvangen geregeld signalen dat er behoefte bestaat om collegiaal ervaringen uit te wisselen. Bijvoorbeeld over de Wzd-uitrol in de organisatie (positieve ervaringen maar ook knelpunten), of persoonlijke vragen en/of ervaringen wat betreft het vervullen van de rol van Wzd-functionaris (behoefte aan scholing, benodigde kennis en ervaring voor het vervullen van de rol van verantwoordelijke danwel Wzd-functionaris), casuïstiek of anderszins.

  • Denk jij mee over hoe dit vorm kan worden gegeven? Laat het ons weten via info@psynip.nl

Coördinerend team

Loop je tegen knelpunten aan bij het organiseren van de infrastructuur van de Wzd? Dan kun je het coördinerend team Wet zorg en dwang inschakelen. Het coördinerend team ondersteunt bij het vinden van oplossingen en verbindt aanbieders en regio’s met praktijkvragen over de Wzd aan experts (in de intramurale en ambulante sector).